Direct naar inhoud

Nederland laat met eenvoudige invulling van verplichte peakshaving belangrijke kans liggen — artikel bevat een betaalmuur

Dit artikel heeft een betaalde toegangsblokkering, wat betekent dat een deel van de inhoud pas kan worden gelezen als u bent ingelogd en een geldig abonnement heeft.

Geplaatst in genre: Geplaatst in sectie:
Geschreven door:
Gepubliceerd op: 14 december 2022

Door de warme start van de winter en de hoge prijzen ligt het verbruik van gas tot wel 30% lager dan het gemiddelde van de laatste jaren. Voor stroom ligt dit percentage aanzienlijk lager. Onderdeel van de verordening noodmaatregelen energieprijzen is dat Europese landen verplicht moeten inzetten op peakshaving van elektriciteit. Nederland kiest hier de eenvoudige aanpak, maar laat daarmee een kans liggen om nú te beginnen om ervaring op te doen met flexibel vermogen.

Besparingsdoelen elektriciteit

In Nederland wordt gas veelal gebruikt voor de warmtevraag. Het primaire Nederlandse energieverbruik bestaat volgens de publicatie van EBN ‘Energie in cijfers 2022‘ voor ruim 40% uit aardgas in 2022, een aanzienlijk hogere afhankelijkheid dan in de omringende landen. Iets minder dan de helft hiervan wordt gebruikt voor elektriciteitsproductie. De leveringszekerheid van gas wordt daarom nauwkeurig in de gaten gehouden door de wekelijkse update gasleveringszekerheid van de overheid.

Voor gas hebben de lidstaten afgesproken tussen 1 augustus 2022 en 31 maart 2023 de vraag 15% te verlagen ten opzichte van hun gemiddelde gebruik van de afgelopen vijf jaar en hier is een wekelijkse monitoring voor opgezet. De belangrijkste maatregel vanuit de overheid voor het reduceren van de gasvraag bij consumenten is het advies de thermostaat te verlagen naar 19°C overdag en naar 15°C in de nacht. Op de website van de overheid www.zetookdeknopom.nl staan meer tips om direct te besparen, met name gericht op gas. Gelukkig doen veel huishoudens mee, hopelijk blijft dit zo nu de buitentemperatuur verder omlaag gaat.

Voor stroom geldt een vrijwillig besparingsdoel van 10% en daarnaast de verplichting om de vraag met 5% te reduceren tijdens de piekuren. Er is voor Nederland helaas geen actuele data beschikbaar om dit te monitoren. De slimmemeterdata mag door de netbeheerder alleen voor de wettelijke taken worden gebruikt. Dit is een gemiste kans, omdat bijna alle huishoudens voorzien zijn van een slimme meter en deze real-time-data waardevolle inzichten op zouden kunnen leveren. Wat er wel is aan data, is niet bruikbaar. De beschikbare vraagdata op de website van Entso-E, waarop Tennet de vraagdata publiceert, is niet gecorrigeerd voor productie in de regionale netten en laat dus een vertekend en onjuist beeld zien. Het CBS publiceert met een paar maanden vertraging gecorrigeerde verbruiksdata op maandelijks niveau. Deze maanddata laten dit jaar een daling zien van rond de 2,5% (niet gecorrigeerd voor weer), maar bij lange na niet de gewenste 10%. Een wekelijkse update voor stroom met bijbehorende data net als voor gas is gewenst.

Implementatie 5% reductie van de piekvraag

Vanwege het ontbreken van correcte vraagdata weten we niet in hoeverre de reductie tijdens de piekuren al wordt gehaald door de huidige vraaguitval. Voor het bepalen van uren met de hoogste vraag kunnen we gebruik maken van de uurprijzen. Deze worden echter ook beïnvloed door de netto exportsituatie van Nederland tijdens deze uren. Daarnaast verschilt het uurlijkse prijsprofiel van maart behoorlijk met dat van december t/m februari. Voor de drie uren met de hoogste prijs kom je de afgelopen vijf winters uit op de uren 10, 18 en 19. Indien we er vanuit gaan dat de piekvraag tijdens deze uren bijvoorbeeld rond de 17.000 MW ligt, betekent dit dat een reductie van ongeveer 850 MW vereist is.

Volgens de implementatie richtlijnen moet deze reductie efficiënt en via bestaande marktmechanismen gecontracteerd worden, zoals veilingen, tenders en informatie campagnes. Historisch was het aandeel van de Nederlandse huishoudens ongeveer 20% van de totale elektriciteitsvraag. Interessant is dat sommige huishoudens, bijvoorbeeld met een contract voor dynamische stroomprijzen, tijdens de piekprijzen zelf al hun verbruik uitstellen. Een deel van de piekvraagreductie zou dus gerealiseerd kunnen worden door de huishoudens, maar het ligt voor de hand dat het overgrote deel vanuit de industrie en zakelijke verbruikers zal moeten komen.

Buitenlandse voorbeelden

Een tender kan vanuit verschillende partijen georganiseerd worden. Het Verenigd Koninkrijk is het enige Europese land dat deze winter een nieuw instrument opgezet heeft. De TSO National Grid heeft de Demand Flexibility Service gelanceerd. Hier kan iedereen aan deelnemen zolang er aan de voorwaarden wordt voldaan, zoals de meetbaarheid, minimum volume en reactietijd. In de praktijk betekent dit dat er ook huishoudens aan mee kunnen doen via een aggregator. De huishoudens kunnen bij activatie van de Demand Flexibility Service de waterkoker voor de thee tijdens de piekuren even niet gebruiken of het aanzetten van de (af)wasmachine uitstellen tot later op de avond. In het VK is er een guaranteed acceptance price voor de testperiode deze winter vastgesteld, wat inhoudt dat de partijen die deze winter meedoen een minimum bedrag per MWh ontvangen bij activatie.

Frankrijk is met zijn kern- en waterkrachtcentrales veel afhankelijker van stroom. In de winter neemt de (piek) stroomvraag snel toe wanneer het kouder wordt. In Frankrijk is men daarom al tientallen jaren gewend aan programma’s om het piekverbruik te verminderen. Deze piek ligt in de winter tussen 08.00 uur en 13.00 uur in de morgen en tussen 18.00 uur en 20.00 uur in de avond. Zo is er het Option Tempo programma, waarbij een huishouden het hele jaar korting krijgt op zijn tarief tijdens de ‘blue‘ dagen. Op van tevoren aangekondigde en gelimiteerde ‘blanc‘ en met name ‘rouge‘ dagen betaalt een huishouden een significant hoger tarief. De Franse consument houdt hier rekening mee en dit is goed zichtbaar in de data. De Option Tempo-status is online te vinden, via een notificatie per e-mail of via een pushbericht vanuit een app op de telefoon.

Daarnaast heeft Frankrijk sinds dit jaar twee nieuwe websites om de bevolking op de hoogte te brengen van de situatie rondom de elektriciteits- en gasvraag. Zo is op monecowatt.fr te volgen of er problemen worden verwacht de komende dagen en wat men kan doen om het elektriciteitssysteem te helpen. Het is tevens mogelijk pushberichten of sms-alerts te ontvangen. De Ecowatt-app werd vorige week maandag meer dan 1 miljoen keer gedownload. Via myecogaz.com kan men de gassituatie volgen voor de komende dagen en ook alerts ontvangen, naast het lezen van simpele bespaartips.

Vervolgstappen voor Nederland

Nederland heeft nooit echt rekening hoeven houden met de piek-elektriciteitsvraag in de winter, omdat met name gas gebruikt wordt voor de warmtevraag. Het is nu tijd dat daar wél aandacht voor komt. Ook indien we deze winter zonder ingrijpen al 5% zouden besparen, bijvoorbeeld behaald door de grote vraaguitval bij de industrie, is het nog steeds zeer wenselijk om te beginnen met het ontsluiten van deze flexibele vraag. Door de energietransitie neemt het conventionele vermogen in Europa af en de weersafhankelijke opwek toe. Daarnaast neemt door elektrificatie de vraag toe. Het kan dus geen kwaad om nu alle verbruikers alvast te betrekken bij een tender voor flexibiliteit van de vraag en hier van te leren voor de toekomst. Een reductie van de piekvraag draagt (in de toekomst) aanzienlijk bij aan de leveringszekerheid van elektriciteit. Daarnaast kan het ook ingezet worden voor het congestiemanagement.

Roderick Timmer op de Energeia Energy Day 2019. (Foto: Bastiaan Heus)

Het beschikbaar stellen van correcte vraagdata op minimaal kwartierbasis zou daarbij een goede eerste stap zijn. Vervolgens kan er voor stroom eenzelfde monitoring worden opgezet als voor gas. Zodra we beter zicht hebben op het vraagprofiel kan er concreet uitvoering worden gegeven aan de Europese verplichting van 5% besparing op de piekvraag, in plaats van op de eenvoudige en algemene wijze die nu is gekozen.

We kunnen niet vroeg genoeg beginnen met het testen van flexibele vraag tenders. De tweede stap zou daarom idealiter een piekvraag-besparingstender zijn. Naast de grootverbruikers zou iedereen met een slimme meter zou tegen vergoeding mee moeten kunnen doen, net zoals in het VK. Het zal echter moeilijk worden hier deze winter nog mee te starten, gezien de aanlooptijd van bijvoorbeeld de aggregators.

De derde stap kan vrij gemakkelijk worden uitgevoerd, mits de vraagdata op orde is. Samen met Gasunie en het ministerie van Economische Zaken en Klimaat kan Tennet werken aan het uitbreiden van www.zetookdeknopom.nl en bijbehorende app met pushberichten wanneer er problemen worden verwacht voor de stroom- en gasvoorziening. Dit zou kunnen resulteren in vrijwillige medewerking van de verbruikers om de piek-elektriciteitsvraag tijdelijk te verminderen of uit te stellen.

De mogelijkheid om de piekvraag te kunnen reduceren is belangrijk voor zowel leveringszekerheid als netcongestie in Europa, zeker in de huidige tijd. Maar ook richting 2050 gaat flexibel vermogen een steeds grotere rol spelen in de energie transitie. Laten we er daarom nu mee beginnen!