Direct naar inhoud

Kunnen fossiel en hernieuwbaar onder één dak? — artikel bevat een betaalmuur

Dit artikel heeft een betaalde toegangsblokkering, wat betekent dat een deel van de inhoud pas kan worden gelezen als u bent ingelogd en een geldig abonnement heeft.

Geplaatst in sectie:
Geschreven door:
Gepubliceerd op: 26 juni 2023

Shell mag dan geen Nederlands bedrijf meer zijn, er zijn weinig bedrijven die zo in de belangstelling staan in Nederland als Shell. Er is ook geen bedrijf in Nederland dat, sinds jaar en dag, zoveel vitriool over zich krijgt uitgestort.

Vanwaar die obsessie met Shell? Is het vanwege de rol die fossiele brandstoffen spelen in de opwarming van de aarde? Is het vanwege Groningen? Of zit het dieper? Tenslotte is er een ander bedrijf, ExxonMobil, dat een vergelijkbare rol speelde als fossiele producent (ook in Groningen). In tegenstelling tot Shell zaaide ExxonMobil wel actief twijfel over klimaatverandering en investeerde het geen miljarden in hernieuwbaar en kernenergie op een moment dat de samenleving dat niet steunde. Desondanks ontsnapte het aan de Nederlandse toorn.

Jilles van den Beukel. (Foto: JVDB)

Is het omdat Shell, althans in de perceptie van veel Nederlanders, een eigen koers vaart en zich weinig aantrekt van de Nederlandse samenleving; iets dat het als van oorsprong Nederlands bedrijf wel zou moeten doen?

Shell is weg uit Nederland. Hoezeer sommige Nederlandse werknemers het verlies van de naam Royal Dutch ook mogen betreuren, de teneur binnen het bedrijf was: “Inevitable. Thank God we are out of this impossible country.” De vraag was niet of men zou vertrekken maar waarheen: het VK of de VS? Het mag dan voorlopig het Verenigd Koninkrijk zijn geworden, op de achtergrond speelt de vraag nog steeds. Het is veelzeggend dat de jaarlijkse strategie-update, de eerste van de nieuwe CEO Wael Sawan, dit jaar in New York werd gegeven. Vanwaar de overwegingen om naar de Verenigde Staten te gaan?

Een hogere waardering voor de aandelen

Een hogere koers-winst verhouding voor Amerikaanse olie- en gasbedrijven is er al decennia lang. Maar de laatste jaren is het verschil groter geworden.

Bovenaan de agenda van Wael Sawan staat nu het voorkomen van een overname en/of opsplitsing van het bedrijf. Lange tijd was het centrale probleem voor Shell dat er te weinig winst werd gemaakt; nu is het eerder dat er te veel winst wordt gemaakt in verhouding tot de beurskoers van de aandelen. Met die hoge winst kan een overname binnen relatief korte tijd worden terugverdiend. Alternatief is een gedeelte, of alle, fossiele assets te verkopen aan Amerikaanse of Chinese bedrijven en de New Energies assets te verkopen op de Europese markt. Voor een consortium van hedge funds kan dit veel geld opleveren.

Het technische hart van de olie- en gasindustrie ligt in de VS

Ruim vijf jaar geleden verkocht Maersk de lange tijd succesvolle Maersk Oil and Gas-dochter aan Total. Op dat moment was Denemarken een geïsoleerde buitenpost geworden voor de olie- en gasindustrie; met een vertrekkende service-industrie en het sluiten van aan olie en gas gerelateerde opleidingen. Nu zit Nederland in die fase; over vijf jaar wellicht Engeland.

Het is in de VS dat deze ontwikkeling het laatste plaats zal vinden. Het niveau van activiteiten ligt er vele malen hoger dan in Europa. Het is hier dat nieuwe technieken worden ontwikkeld, of het nu om fracken gaat of de exploratie en ontwikkeling van deepwater-olievelden. Het is hier dat de kosten van de service-industrie ruwweg een factor twee lager liggen dan in Europa. Voor elk internationaal olie- en gasbedrijf ligt het steeds meer voor de hand om zo veel mogelijk activiteiten in de VS, en meer speciaal rond Houston, te concentreren. Daarmee kan men beter profiteren van de superieure expertise in dit kenniscentrum.

Olie- en gasproductie heeft in de VS de license to operate niet verloren

Fossiele productie in de EU is grotendeels verdwenen en dat is niet alleen te wijten aan het beperkte geologisch potentieel. Fossiel is in de EU vooral een kostenpost; geen verdienmodel. Internationale fossiele bedrijven die in de EU gevestigd zijn behalen hun winst en betalen hun belasting vooral elders in de wereld; dat vermindert hun invloed in de EU.

Voor de VS ligt dat heel anders: er wordt hier veel aan fossiel verdiend. Voor mensen met een beperkte opleiding is het een van de weinige sectoren waar iemand kans heeft op een riant inkomen. Voor de Amerikaanse energie-intensieve industrie zijn de lage energieprijzen (de gasprijs is er structureel laag en ontkoppeld van de gasprijzen in Europa en Azië) een groot voordeel. Ook een democratische president als Joe Biden houdt hier rekening mee en richt zich met een IRA-programma meer op het stimuleren van een nieuw energiesysteem dan op het (voortijdig) afbreken van het oude fossiele systeem.

Speciaal voor Shell speelt dat het bedrijf in Europa niet de politieke bescherming heeft die bedrijven als Equinor of Total Energies, waar de overheid een grote aandeelhouder is, wel genieten. Shell moet wereldwijde aandeelhouders aan boord houden, die andere prioriteiten hebben dan Europese overheden. Nu hebben individuele Amerikaanse bedrijven weliswaar ook geen politiek dak, maar de sector als geheel heeft dat wel; daarvoor is het belang van de sector te groot. De grote groei van schalie-olie vond niet plaats onder president Bush of Trump, maar onder president Obama die schalie-olie geen strobreed in de weg legde.

Waar zijn Europese rechters allemaal toe in staat?

Een Nederlandse rechter legde Shell in mei 2021 een vermindering van de emissies met 45% op. Met de bindende verplichting voor de scope 1- en scope 2-emissies kan het bedrijf leven; met de zware inspanningsverplichting voor de scope 3-emissies niet (een hoger beroep loopt nog maar een uitspraak is er niet voor het najaar van 2024). Het is een absurd element van dit vonnis; hoe kan men van een olie- en gasbedrijf een 45%-reductie (2030 ten opzichte van 2019) van scope 3-emissies verwachten, terwijl voor scenario’s die de opwarming tot 1,5°C beperken de afname van de gas- en olievraag in dat tijdvak slechts rond de 10% en 20% ligt? Wat kunnen bedrijven als Shell nog meer van Europese rechters verwachten, bij voorbeeld als het gaat om de schade door klimaatverandering?

Het bedrijf zal aan de gevraagde vermindering van de scope 3-emissies niet voldoen. Een sanctie voor het zich hier niet aan houden werd ook niet gespecificeerd in het vonnis. Maar het bedrijf zal zich wel verder indekken tegen de uitspraken van Europese rechters. In het overigens lezenswaardige boek van Marcel Metze over Shell werd verbazing uitgesproken over de veelal juridische insteek van Shell. Is dat niet naïef als juridische uitspraken van grote invloed kunnen zijn op de winstgevendheid en het voortbestaan van het bedrijf?

De groei zit in Azië

In de EU daalt de consumptie van fossiel, in de VS is een plateau bereikt en in Azië zit de groei. Het is in Azië waar het grootste potentieel voor de groei van gas ligt en dat gas zal voor een gedeelte schaliegas zijn dat als LNG uit de VS komt. Petrochemie heeft de keus: investeren in de VS (lage energieprijzen en dicht bij goedkoop schaliegas) of in Azië (de grootste afzetmarkt).

De consumptie van fossiel trekt weg uit Europa. Het zal in landen als China en India zijn waar de toekomst van fossiel bepaald wordt (en daarmee de mate waarin de aarde verder opwarmt). Het is in de VS waar de groei van LNG-fabrieken zit. Europa is welhaast het laatste continent waar een internationaal oliebedrijf (IOC) gevestigd wil zijn, tenzij het een meerderheid van aandeelhouders heeft die de lagere rendementen accepteren die een snelle transformatie naar hernieuwbaar met zich meebrengt.

Kunnen fossiel en hernieuwbaar onder één dak?

Het belang van wereldwijde aandeelhouders is, zeker sinds 1990, leidend voor de koers van Shell. De gedachte dat een CEO daar blijvend tegen in zou kunnen gaan (denken Nederlandse NGO’s en politici dat werkelijk?) is naïef. Shell zal in het wereldwijde tempo, en niet in het snellere Europese tempo, van fossiel en fossiele winsten afscheid gaan nemen. Daarbij is Nederland voor Shell het speerpuntland voor New Energies.

Kan Nederland pragmatisch accepteren dat een bedrijf, dat in Nederland vooral aan het nieuwe energiesysteem werkt, op wereldbasis nog vooral een fossiel bedrijf is? Het is wel te hopen. Voor de elektronen in het nieuwe energiesysteem hebben we Shell op technisch gebied niet echt nodig, maar kan de financiële slagkracht van Shell van groot belang zijn. Shell kan qua moleculen, met name voor waterstof en biofuels, wel degelijk meer bijdragen dan andere bedrijven. Het kan in de bestaande raffinaderijen en petrochemie veel uitstoot verminderen met CCS. Een wereldwijd opererend bedrijf kan men alleen begrijpen, en op waarde schatten, als men een wereldwijde blik heeft. Die mist men in Nederland vaak.

Kunnen fossiel en zero carbon wel onder één dak floreren qua bedrijfscultuur? Is er binnen de Europese samenleving plaats voor bedrijven die voorlopig nog de meeste omzet, en in ieder geval de meeste winst, uit fossiel halen? Een bedrijf als Shell zal moeite hebben én wereldwijde value beleggers (naar het zich laat aanzien de meerderheid) én Europese stakeholders (om nog maar niet te spreken van Europese werknemers die hard werken aan de energietransitie) aan boord te houden.

Het is niet de vraag of Shell de omslag naar hernieuwbaar wil maken, maar de vraag of het kan en of het, van samenleving en aandeelhouders, de ruimte krijgen voor een geleidelijke transitie. Wat dat betreft is de koerswijziging van Wael Sawan, ook al is het slechts een lichte wijziging, geen goed nieuws. Het vermindert de kans op een overname. Maar het is ook een noodsprong die de kans op een langetermijntransformatie van het bedrijf verkleint.